płk dypl. Zbigniew Brochwicz-Lewiński
(ur. 16 grudnia 1877 w Kielcach – zm. 19 grudnia 1951 w Glasgow)

Architekt, malarz, legionista, pułkownik dyplomowany kawalerii WP, kawaler Orderu Virtuti Militari V kl., Krzyża Niepodległości, Krzyża Oficerskiego Orderu Odrodzenia Polski, Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski, Krzyża Walecznych – czterokrotnie, Złoty Krzyż Zasługi, Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921, Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości, Odznaki pułkowe 9, 12 i 19 Pułku Ułanów, Odznaka 1 Brygady „Za wierną służbę”, Odznaka Pamiątkowa GISZ, Krzyża Komandorskiego Orderu św. Aleksandra, Kawaler Orderu Legii Honorowej (Francja), Order Korony (Rumunia).


Urodził się w rodzinie chirurga Marcelego Lewińskiego i jego żony Aleksandry z Szymkiewiczów, rodzina była wyznania ewangelicko-reformowanego. Uczył się w gimnazjum w Kielcach, skąd został relegowany za udział w organizacjach patriotycznych. Naukę kontynuował w Warszawie; po uzyskaniu dyplomu uczył się w Szkole Sztabu Generalnego. Od 1 grudnia 1895 r. przez rok służył w petersburskim Lejb-Gwardyjskim Izmajłowskim Pułku jako ochotnik. W 1896 roku rozpoczął studia architektoniczne na Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, dyplom architekta obronił w 1903 roku. Rok później, w związku z wybuchem wojny rosyjsko-japońskiej, została ogłoszona powszechna mobilizacja; Zbigniew Brochwicz-Lewiński, nie chcąc być wcielony do armii rosyjskiej, wyjechał do Lwowa i tam zamieszkał. Oprócz ojczystego znał trzy języki (niemiecki, francuski i rosyjski) oraz był wykształcony, co umożliwiło mu założenie własnego przedsiębiorstwa budowlanego. W krótkim czasie został jednym z najlepszych lwowskich architektów.

W 1909 r. zaprojektował budynek mieszkalny przy dzisiejszym Prospekcie Szewczenki we Lwowie. w 1911 r. ogłoszono konkurs na budowę nowego okazałego gmachu administracyjnego kolei we Lwowie (budynek Dyrekcji kolei na rogu ulicy Zygmuntowskiej). W 1912 r. konkurs wygrał arch. Zbigniew Brochwicz-Lewiński, a jego projekt udało się zrealizować jeszcze przed wybuchem I Wojny Światowej.

Po wybuchu I Wojny Światowej wstępuje do Legionów i jest oficerem w 1 Pułku Ułanów Legionowych.

Od 2 listopada 1918 r., w związku z rozruchami ludności polskiej w Zamościu i rozbrojeniem oddziałów austriackich, podporucznik Zbigniew Brochwicz-Lewiński został komendantem Straży Obywatelskiej w Zamościu i wydał Obwieszczenie. Obwieszczenie Komendanta wyzbyte było z okolicznościowych uniesień, pozbawione patosu, twarde, rzeczowe, jak na powagę chwili przystało.

Po wojnie, jako major Straży Granicznej był w latach 1919 – 21 słuchaczem I Kursu Normalnego Wyższej Szkoły Wojennej (II Kursu Wojennego Szkoły Sztabu Generalnego). Kurs zakończył się we wrześniu 1921 r. Słuchacze otrzymali dyplomy naukowe oficerów Sztabu Generalnego. Po ukończeniu kursu mjr Brochwicz-Lewiński uzyskał przydział do Inspektoratu Jazdy przy IA Nr 2 w Warszawie (Inspektorzy: 1921-1922 Tadeusz Jordan-Rozwadowski, 1922-1925 Lucjan Żeligowski). W tym czasie pełnił służbę kolejno w:

  • 1 p. szw. (1920)
  • 12 p. uł. (1920 – jako dowódca pułku – ranny)
  • 19 p. uł. (1921-27 – jako dowódca pułku)

Od 1927 r. z przydziałem do G.I.S.Z. W lipcu 1929 r. członek stolika sędziowskiego na Zawodach jeździeckich o mistrzostwo DOK VII w Poznaniu.

W sierpniu 1928 roku na podstawie uchwały Komitetu do spraw Uzbrojenia i Sprzętu rozpoczęła pracę specjalna komisja na czele której stanąl pułkownik Zbigniew Brochowicz-Lewiński ze Sztabu Głównego. Na posiedzeniu 27 września komisja stwierdziła, że przepisowe szable wz. 1921 i wz. 1921/1922 nie spełniają wymogów technicznych i estetycznych. Rozpisano konkurs na opracowanie nowego wzoru szabli, jego rozstrzygnięcie nastąpiło 16 września 1931 roku (z tą datą przedstawiono rezultaty pracy komisji). Efektem prac było przekazanie prototypów późniejszej szabli wz.34 do testowania w pułkach.

22 listopada 1936 r. Pułkownik Zbigniew Brochwicz-Lewiński, jako przewodniczący Polskiego Związku Jeździeckiego w imieniu wszystkich stowarzyszeń jeździeckich, wręczył marszałkowi Edwardowi Rydzowi-Śmigłemu honorową odznakę jeździecką.

W 1932 r. zostaje przy Departamencie Kawalerii Ministerstwa Spraw Wojskowych powołany Departament Krakusów. Jego kierownictwo obejmuje awansowany na majora Młodzianowski. Inspektorem krakusów zostaje gen. bryg. Sergiusz Zahorski, a po nim w 1938 r. płk. dypl. Zbigniew Brochwicz-Lewiński.

W lutym 1939 roku Komendant Rejonu PWK 24 p.uł. w swym meldunku do Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych przedstawił termin koncentracji Krakusów na marzec tegoż roku. W czasie tej koncentracji Krakusów inspekcji rejonu PWK dokonał płk. dypl.Zbigniew Brochwicz-Lewiński, zajmujący się z ramienia G.I.S.Z. inspekcją Przyspospobienia Wojskowego Konnego. W swym sprawozdaniach tak napisał:

„Rejon Krakusów 24 p.uł. – dowódca rtm Kamiński – stan rejonu 240 Krakusów. Dnia 14 marca przeglądałem na dwudniowej zbiórce wyszkoleniowej szwadron lubelski, będący jednym z trzech szwadronów wchodzących w skład rejonu, zresztą bar dzo rozległego. Stan szwadronu: 2 of. rez. i 85 krakusów, w tym polowa przedpoborowych. Konie w całości włościańskie. Zaslałem szwadron na strzelnicy, gdzie odbywał strzelanie według programu z kb i rkm. Porządek na strzelnicy, jak i zachowanie się Krakusów bez zarzutu. Celność strzałów zarówno rezerwistów, jak i przedpoborowych zupełnie dobre. Krakusi wszyscy umundurowani, o dobrym wyglądzie wojskowym, karni. Oficerowie rezerwy dobrzy i chętni. Na zbiórce konnej szwadron stanął dość szybko i sprawnie. Konie w szwadronie są typu lżejszego, o wyglądzie kawaleryjskim, w dobrej kondycji, ruszają się całkiem nieźle. Słabszych koni 4. Spośród koni wyróżnia się kilka naście bardzo dobrych. Według meldunku d-cy szwadronu konie w pozostałych dwóch szwadronach janowskim i lubartowskim), również liczebnych, są lepsze niż w przeglądanym. Krakusi chętni, karni, – rzędy końskie dość podniszczone. Derki pod siodła w bardzo złym stanie. Panujący w szwadronie zapał do pracy, jak również widoczne starania d-cy szwadronu sprawiły, że szwadron osiągnął całkiem niezły stopień wyszkolenia i przygotowania do pracy bojowej. D-ca szwadronu pracuje melodycznie i solidnie. Wnioski: rejon Krakusów 24 p.uł., obecnie już niepotrzebny pułkowi, a dobry i bardzo liczny, położony przy węźle kolejowym, proponuję uważać jako dyspozycyjny na wypadek mob. Na czas pokoju przydzielić go jako drugi dowódcy 3 DP przenosząc komendanta rejonu wraz z magazynami mob.( które należy stworzyć) do 8 pp w Lublinie, z którymi już obecnie rejon jest częściowo związany, gdyż odbywa wspólne ćwiczenia i korzysta ze strzelnicy. Dość istotną rolę w wyszkoleniu i propagandzie PW Konnego były organizowane zawody konne. Jedną z takich imprez sportowych były zawady konne Krakusów, zorganizowane w dniu 30 czerwca 1935 r w Niedrzwicy Dużej. Zawody te zorganizował Komendant Rejonu PWK dla Krakusów z powiatu lubelskiego. W zawadach wzięto udział 105 Kraku sów, a obserwowali je dowódca 24 p.ul. ppłk dypl. Dworak i szef sztabu DOK Nr 11 plk Budrewicz. W rozgrywkach między plutonami najlepsze wyniki za 4 próby (prezentację, bieg drogami 15 km, władanie białą bronią i bieg na przełaj uzyskał pluton Piaski, zorganizowany i dowodzony przez ppor.rez. Kazimierza Kijoka. Plulon ten oprócz nagród pieniężnych ofiarowanych przez Polski Związek Jeździectwa zdobył trąbkę sygnałową, jako nagrodę przechodnią, ofiarowaną przez starostę lubelskiego dr Józefa Dańkowskiego. Natomiast pluton Zemborzyce, zorganizowany i dowodzony przez por. rez. Bronisława Walickiego, za próbę prezentacji zdabył proporzec jako nagrodę przechodnią ofiarowaną przez Komendę Powiatową Związku Strzeleckiego Lublin. Inną imprezą spartową, w której uczestniczyli Krakusi z powiatu lubartowskiego był „Dzień konia w Lubartowie”. Impreza ta odbyła się w dniu 34 października l937r. i była zorganizowana staraniem starosty powiatowego Tadeusza lllukiewicza. Uczestniczący w niej członkowie PW Konnego dali „Popis hipiczny Krakusów”.”

od 1 września 1939 r., w stopniu pułkownika dyplomowanego, był kierownikiem Samodzielnego Referatu Personalnego w Kwaterze Głównej Naczelnego Wodza.

W czasie kampanii wrześniowej 1939 roku przebywał w Naczelnym Dowództwie Wojska Polskiego. Po ewakuacji do Rumunii był internowany w Craiovej. Zbiegł do Francji, gdzie został mianowany komendantem Centrum Wyszkolenia Oficerów w Ancenis. Po zajęciu Francji przez wojska hitlerowskie przedostał się do Wielkiej Brytanii, gdzie działał jako Opiekun Rodzin Wojskowych w Glasgow.

Po 1945 zamieszkał w Szkocji i poświęcił się malarstwu, jego prace były wielokrotnie wystawiane m.in. w Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych. Zmarł 19 grudnia 1951 w Glasgow.

Wybrane projekty architektoniczne

  • Kamienica własna przy Hwardyjśkiej 8 (Kadecka, pod 1938 Polskiej Organizacji Wojskowej) /1906-1907/;
  • Kamienica Emila Weckslera przy ulicy Tarasa Szewczenki 27 (Akademicka) mieszczący w latach 1909–1939 kawiarnię „Szkocką” /1908-1909/;
  • Kamienica Bronisława Dembickiego przy ulicy Kalecza Hora 11 (Kalecza Góra) /1909-1910/;
  • kamienica przy ulicy Petra Doroszenki 77 (Sykstuska, od 1938 – Obrońców Lwowa), projekt wspólny z Józefem Piątkowskim) /1910-1911/;
  • budynek lwowskiej dyrekcji kolei przy ulicy Nikołaja Gogola 1 róg Czynu Listopadowego (narożnik Zygmuntowskiej i Adama Mickiewicza).